Polska i Słowacja bliżej siebie. Efekty realizacji Programu Współpracy Transgranicznej Interreg 2021-2027 na Podkarpaciu

Województwo podkarpackie pozyskało już ponad 27 mln euro dofinansowania ze środków programu na realizację 24 wspólnych projektów obejmujących powyższe dziedziny współpracy. Polsko-słowackie pogranicze to obszar o unikalnych walorach przyrodniczych i kulturowych, który jednocześnie zmaga się z wyzwaniami wynikającymi z górskiego ukształtowania terenu, zagrożeń klimatycznych oraz barier komunikacyjnych I społecznych. Program Interreg Polska–Słowacja 2021–2027 kompleksowo odpowiada na te potrzeby poprzez wsparcie czterech kluczowych priorytetów.

Priorytet 1. Przyjazne naturze i bezpieczne Pogranicze - zwiększanie odporności na susze i powodzie, ochrona bioróżnorodności cennych ekosystemów Karpat, rozwój błękitno-zielonej infrastruktury, zabezpieczanie osuwisk oraz integracja transgranicznych służb zarządzania kryzysowego.

Priorytet 2. Lepiej połączone Pogranicze - budowa i modernizacja bezpiecznych dróg dojazdowych do przejść granicznych, wspieranie wolnej od zanieczyszczeń mobilności multimodalnej oraz usuwanie infrastrukturalnych barier transportowych.

Priorytet 3. Twórcze i atrakcyjne turystycznie Pogranicze - zrównoważony rozwój turystyki z poszanowaniem dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego, rozbudowa tras rowerowych i pieszych, rewitalizacja zabytków oraz wsparcie dla lokalnej gospodarki i promocji regionu.

Priorytet 4. Współpraca instytucji i mieszkańców - wzmacnianie więzi społecznych, przeciwdziałanie marginalizacji mieszkańców poprzez wspólne wydarzenia kulturalne i sportowe, podnoszenie kompetencji kadry publicznej oraz wymiana doświadczeń w zakresie ochrony zdrowia, edukacji i bezpieczeństwa.

Podkarpackie w programie Interreg

27,27 mln euro dofinansowania z UE to łączna kwota wsparcia przeznaczona na realizację 24 wspólnych projektów transgranicznych we wszystkich czterech priorytetach z udziałem podkarpackich partnerów.

20 Partnerów Wiodących z Podkarpacia. Aż 83% wszystkich zatwierdzonych projektów z regionu (20 z 24) jest kierowanych bezpośrednio przez podkarpackie samorządy i instytucje, co pokazuje ich aktywność.

9,44 mln euro na walkę za zagrożeniami klimatycznymi: w samym Priorytecie 1 dofinansowano 12 projektów dotyczących odporności klimatycznej i bezpieczeństwa (aż 10 prowadzonych przez Partnerów Wiodących z Podkarpacia).

-Pozostała kwota ok. 17,83 mln euro wspiera 12 projektów w zakresie modernizacji dróg przygranicznych, tworzenia tras turystycznych, ochrony zabytków oraz integracji społecznej.

Szczególne miejsce w strukturze programu zajmują działania na rzecz przystosowania się do zmian klimatu, zapobiegania ryzyku związanemu z klęskami żywiołowymi i katastrofami. Ekstremalne zjawiska pogodowe – nawalne opady, gwałtowne powodzie, osuwiska ziemi oraz okresowe susze – zagrażają unikalnej bioróżnorodności Karpat i bezpieczeństwu mieszkańców. W odpowiedzi na te wyzwania zostały przygotowane i zrealizowane wspólne projekty z udziałem podkarpackich partnerów wspierające twardą infrastrukturę inżynieryjną, błękitno-zielone rozwiązania retencyjne oraz ratownictwo. Do „dobrych praktyk” w tym zakresie należy m.in. kilka opisywanych poniżej projektów.

Jasło i Svidnička. Woda, zieleń i stabilny grunt

Przykładem praktycznego podejścia do adaptacji jest projekt „Budujemy w Jaśle, stabilizujemy w Svidničke”, realizowany od sierpnia 2024 r. do lipca 2026 r. przez powiat jasielski i Zarząd Dróg Kraju Preszowskiego. Budżet projektu wyniósł prawie 2 mln euro, w tym ponad 1,3 mln euro dofinansowania z programu.

W Jaśle powstał Karpacki Ogród Deszczowy o powierzchni 1,7 ha, z czego 1,5 ha stanowi teren biologicznie czynny. Ogród łączy funkcje retencyjne, przyrodnicze, rekreacyjne i edukacyjne: zagłębienia i przepuszczalne podłoże spowalniają odpływ deszczówki, a staw hydrofitowy pomaga ją magazynować i oczyszczać. Zielony parking, zielony dach, łąki kwietne i rodzime gatunki roślin wspierają lokalną bioróżnorodność oraz odporność na suszę i intensywne opady. W słowackiej miejscowości Svidnička powstała natomiast infrastruktura zabezpieczająca teren przed skutkami osuwiska. Projekt uzupełniły warsztaty, seminarium, szkolenia, dwujęzyczny poradnik i film edukacyjnyprzedstawiający lokalne narzędzia ochrony klimatu, skierowany m.in. do nauczycieli, edukatorów, uczniów oraz lokalnych instytucji i społeczności.

Od Beskidu Niskiego po Solinę. Ochrona dróg przed osuwiskami

Podobną logikę zastosowano w projekcie „Od Beskidu Niskiego po Solinę”, realizowanym wspólnie przez województwo podkarpackie i Zarząd Dróg Kraju Preszowskiego. Po stronie polskiej zabezpieczono skarpę przy drodze wojewódzkiej nr 894 w Chrewcie, a po słowackiej ustabilizowano osuwisko na drodze II/575 za Palotą. To inwestycje ważne nie tylko dla trwałości infrastruktury, bo drogi w tym obszarze są kluczowymi trasami dojazdu dla mieszkańców, służb i turystów. Wartość przedsięwzięcia wynosi 1,308 mln euro , a dofinansowanie UE ponad 637 tys. euro.

Strażacy gotowi na nowe zagrożenia

Odporność pogranicza zależy także od ludzi i ich przygotowania. Projekt „Gaszą i Ratują – poprawa zdolności reagowania straży pożarnych z gminy Sanok i Sačurov na zagrożenia powodowane zmianami klimatu” był realizowany od marca 2024 r. do lutego 2026 r. Jego budżet to ponad 870 tys. euro w tym dofinansowanie UE ponad 697 tys. euro.

Projekt wzmocnił gotowość ochotniczych straży pożarnych do reagowania na gwałtowne burze, nawalne opady, podtopienia, susze i pożary terenów leśnych oraz traw. Obejmował doposażenie jednostek, wspólne szkolenia i ćwiczenia, wymianę doświadczeń oraz działania informacyjno-edukacyjne dla mieszkańców i uczniów. Wykorzystywano m.in. gogle wirtualnej rzeczywistości, które pozwalały uczestnikom poznać realia działań ratowniczo-gaśniczych. Efektem jest nie tylko sprzęt i kompetencje, lecz także lepsze poznanie procedur partnera po drugiej stronie granicy i trwalsze relacje między służbami.

Szerszy wymiar współpracy pokazuje także projekt „Razem bezpieczniej – etap 2”, którego celem jest usprawnienie transgranicznego zarządzania kryzysowego. Zaplanowano w nim m.in. procedury wzajemnego informowania o zagrożeniach, zasady udzielania i przyjmowania pomocy ratowniczej, rozbudowę sieci łączności radiowej oraz doposażenie straży. To ważne, bo podczas powodzi, pożaru czy gwałtownej burzy czas reakcji i sprawna wymiana informacji mogą decydować o bezpieczeństwie ludzi.

Lepsze połączenia, atrakcyjniejsza turystyka, współpraca ponad granicami

Interreg Polska – Słowacja 2021-2027 to również wsparcie rozwoju połączeń drogowych i szeroko rozumianej turystyki. Przykładem takich działań na Podkarpaciu są dwa projekty drogowe realizowane z partnerem słowackim. Projekt „Łączymy pogranicze Karpat Wschodnich” obejmuje modernizację 5,2 km drogi wojewódzkiej nr 892 od granicy do Radoszyc oraz remont 2,6 km drogi II/57 między Havajem i Malą Poľaną. Wartość projektu to około 4,6 mln euro, a dofinansowanie UE około 3,58 mln euro. Projekt „Łączymy pogranicze przez Duklę” zakłada m.in. budowę ronda w Nowym Żmigrodzie i przebudowę dróg po stronie słowackiej; wartość projektu wynosi około 4,46 mln euro, w tym około 3,53 mln euro wsparcia UE. Zmodernizowane i przebudowane drogi zwiększają mobilność po obu stronach pogranicza oraz poprawiają dostępność komunikacyjną pomiędzy Polską a Słowacją.

Priorytet „Twórcze i atrakcyjne turystycznie Pogranicze” stawia na turystykę z poszanowaniem dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego, rozwój tras pieszych i rowerowych, wspólne produkty turystyczne oraz rewitalizację zabytków. Projekty wykorzystują wspólne dziedzictwo historyczno-kulturowe pogranicza, wspierają rozbudowę infrastruktury turystycznej takiej jak m.in. ścieżki rowerowe, stacje ładowania rowerów elektrycznych, organizację wspólnych wydarzeń kulturalnych oraz współpracę instytucji kultury. Dobrym przykładem jest tu projekt „Muzeum - moja przestrzeń czasu”, w ramach którego otwarto m.in. Fabrykę Zegarów Wieżowych – nowy oddział Muzeum Rzemiosła w Krośnie, partnera wiodącego projektu. Zrewitalizowany obiekt przybliża historię wybitnego zegarmistrza Michała Mięsowicza i pozwala zwiedzającym odkryć bogate tradycje rzemiosła regionu. Organizowane są tam ekspozycje, wystawy, warsztaty zegarmistrzowskie, a także konferencje naukowe. Natomiast po słowackiej stronie partner projektu prowadził prace rewitalizacyjne w Skansenie Architektury Ludowej w Bardejowskich Kupelach, odnawiając historyczne obiekty i chroniąc wyjątkowe dziedzictwo drewnianej architektury. Realizacja projektu wzmacnia atrakcyjność turystyczną pogranicza, chroni cenne zabytki oraz rozwija współpracę między instytucjami kultury. To przykład, jak dzięki funduszom europejskim historia zyskuje nowe życie, a muzea stają się nowoczesnymi centrami edukacji, spotkań i odkrywania wspólnego dziedzictwa.

Z kolei Priorytet „Współpraca instytucji i mieszkańców” wzmacnia kompetencje instytucji publicznych, samorządów, jednostek edukacyjnych, organizacji pozarządowych, wymianę doświadczeń i kontakty międzyludzkie poprzez wspólne działania kulturalne, edukacyjne i społeczne m.in. w zakresie ochrony zdrowia, bezpieczeństwa ludności, badań naukowych, zachowania dziedzictwa kulturalnego i przyrodniczego. Dobrą praktyką w tym zakresie jest projekt „Drewniane serce Karpat - dziedzictwo i przyszłość”, którego partnerem wiodącym jest Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju i Promocji Podkarpacia „Pro Carpathia”. Celem projektu jest wzmocnienie współpracy transgranicznej w zakresie ochrony, zarządzania i promocji drewnianej architektury Karpat. Projekt integruje aspekty ochrony, edukacji i promocji, łącząc tradycyjne techniki budowlane z nowoczesnymi narzędziami cyfrowymi, takimi jak digitalizacja, audioprzewodniki i wirtualne spacery 360°, aby stworzyć spójny system ochrony i zarządzania drewnianą architekturą Karpat w Polsce i na Słowacji. Projekt wspiera instytucje i osoby zaangażowane w ochronę, zarządzanie i promocję drewnianej architektury Karpat, obejmując sektor publiczny i prywatny.

Efekty, które zostają na lata

Rezultaty programu widać w konkretnych miejscach, np. w ogrodzie deszczowym, który pomaga gospodarować wodą, w zabezpieczonych skarpach i osuwiskach, w lepiej wyposażonych i wyszkolonych jednostkach straży pożarnej oraz na drogach łączących przygraniczne miejscowości. Równie istotne są efekty mniej widoczne, lecz długofalowe: wspólne procedury reagowania na zagrożenia, sprawdzone rozwiązania i dobre praktyki, które wnieśli partnerzy, edukacja mieszkańców w zakresie świadomości zagrożeń dla środowiska naturalnego. W obliczu zmian klimatu bezpieczeństwo, przyroda, transport i rozwój turystyki są ze sobą ściśle powiązane. Interreg Polska–Słowacja 2021-2027 pokazuje, że skuteczna odpowiedź na te wyzwania wymaga współpracy po obu stronach granicy.

Wyłączną odpowiedzialność za zawartość niniejszej publikacji ponoszą jej autorzy i nie może być ona utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Unii europejskiej.

Zadanie zrealizowano w ramach projektu PLSK.05.01-IZ.00-0003/24 „Umowa na przekazanie płatności w związku z realizacją zadań na rzecz Programu Interreg Polska - Słowacja 2021-2027” współfinansowanego z europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Współpracy Transgranicznej Interreg Polska - Słowacja 2021-2027

Fot. 1

Projekt „Gaszą i Ratują – poprawa zdolności reagowania straży pożarnych z gminy Sanok i Sačurov”

Fot. 2. Ćwiczenia w ramach projektu „Gaszą i Ratują”

Fot. 3. W Jaśle powstał Karpacki Ogród Deszczowy

Fot. 4. [to szerokie zdjęcie] Karpacki Ogród Deszczowy w Jaśle. Widoczny po prawej staw pomaga oczyszczać i magazynować wodę

Fot. 5. Projekt „Od Beskidu Niskiego po Solinę”

Fot. 6. Zabezpieczenie skarpy przy drodze wojewódzkiej nr 894 w Chrewcie