Język łemkowski na liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego
PODKARPACKIE, KRAJ. Decyzją Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego wzbogaciła się o cztery kolejne elementy. Są to: garncarstwo i ceramika figuralna w Chałupkach, język łemkowski jako nośnik dziedzictwa kulturowego Łemków, wyplatanie ozdób ze słomy w Majdanie Kozłowieckim, Annoborze i Łucce-Kolonii oraz tradycyjne rzemiosło zduńskie.
Fot. Muzeum Kultury Łemkowskiej, zyndranowa.org (BB)
Obecnie Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego liczy 133 wpisy, w tym cztery najnowsze. Województwa podkarpackiego dotyczy jeden czyli język łemkowski jako nośnik dziedzictwa kulturowego Łemków.
Na karpackiej Łemkowynie, między Popradem a Osławą, język łemkowski przez stulecia służył do codziennej komunikacji, modlitwy i przekazywania tradycji. Ukształtował się na wielokulturowym pograniczu, dlatego w jego brzmieniu, słownictwie i zapisie cyrylicą widoczne są wpływy kultur słowiańskich, węgierskiej i rumuńskiej. Do dziś pozostaje jednym z najważniejszych znaków łemkowskiej tożsamości.
Język przekazywano przede wszystkim w rodzinie, poprzez rozmowy, opowieści, pieśni, modlitwy i zwyczaje świąteczne. Wraz z nim dzieci poznawały zasady życia wspólnotowego, tradycje religijne i sposoby opowiadania o świecie. Ciągłość tego przekazu została poważnie osłabiona po II wojnie światowej wskutek deportacji, akcji „Wisła” i rozproszenia Łemków na ziemiach zachodnich.
Po 1989 roku rozpoczęto działania służące standaryzacji i ochronie języka łemkowskiego, który uzyskał status języka mniejszości etnicznej. Obecnie jest obecny w edukacji, literaturze, prasie, radiu, telewizji internetowej, teatrze i muzyce. Jego widoczność wzmacniają dwujęzyczne tablice miejscowości, działalność zespołów artystycznych oraz inicjatywy takie jak Teatr Terka czy pierwsza opera w języku łemkowskim „Hołos”, wystawiona w 2024 r.
Język łemkowski przechowuje pamięć o Łemkowynie, wysiedleniach, życiu rodzinnym i religijnym oraz bogatej tradycji ustnej. Przekazywane są w nim m.in. kołysanki, kolędy, pieśni weselne i obrzędowe, bajki, legendy, przysłowia, życzenia oraz pasterskie zawołania zwane hiwkaniami. Jego ochrona oznacza zachowanie nie tylko samego języka, lecz także pamięci, praktyk i wartości zapewniających ciągłość kultury łemkowskiej.
