Trwa projekt Pamięć Pogranicza

Obyły się już pierwsze akcje w terenie, m.in. w Gorajcu i Żółkwi. 21 listopada w Narolu odbędzie się konferencja podsumowująca tegoroczną edycję programu.

Druga edycja programu „Pamięć Pogranicza” weszła w najważniejszy etap – realizacji konkretnych działań w terenie. Po zakończeniu naboru i ocenie wniosków wyłoniono organizacje, które otrzymały mikrodotacje na działania związane ze społeczną opieką nad historycznymi cmentarzami pogranicza. Program obejmuje województwa lubelskie i podkarpackie. Jego celem jest nie tylko uporządkowanie nekropolii, ale także ich dokumentowanie, popularyzowanie wiedzy o ich historii oraz angażowanie mieszkańców i wolontariuszy w długofalową opiekę nad miejscami pamięci.

Wśród organizacji, które otrzymały dofinansowanie, znalazły się:

Fundacja Ukraiński DIM – dom integracji międzynarodowej, Fundacja Strefa Dorastania,

Stowarzyszenie Robim Co Możem, Stowarzyszenie Arka Tyszowce,

Fundacja Q, Stowarzyszenie Aktywnych Animatorów Kultury,

Stowarzyszenie Edukacja w Akcji,

Gminny Ludowy Klub Rekreacyjno-Sportowy „Olimp” w Mirczu,

Gminny Klub Sportowy „Ruch” w Izbicy,

Organizacja Opiekunowie Historii Bieszczadzkiej,

Fundacja Lapigua,

Fundacja GraTy,

Stowarzyszenie Trześniacy,

Parafia Prawosławna im. św. Mikołaja Cudotwórcy w Tomaszowie Lubelskim,

Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego,

Stowarzyszenie Tegit et Protegit – Stowarzyszenie Pasjonatów Ziemi Lubaczowskiej,

Stowarzyszenie Inicjatyw Społeczno-Gospodarczych Gmina Lubaczów,

Stowarzyszenie Kulturalno-Społeczne Tratwa,

Towarzystwo Przyjaciół Uchań i Okolic,

Fundacja Instytut Regionalny,

Ochotnicza Straż Pożarna w Jabłecznej.

Program pozwala realizować działania na historycznych cmentarzach różnych wyznań i kultur – m.in. rzymskokatolickich, greckokatolickich, prawosławnych, żydowskich oraz na nekropoliach wielowyznaniowych. Wśród możliwych działań znalazły się m.in. usuwanie nadmiernej roślinności, porządkowanie terenu, zbieranie odpadów, oczyszczanie nagrobków w sposób nienaruszający ich struktury, podstawowe zabezpieczenie przewróconych elementów, dokumentacja fotograficzna i społeczna inwentaryzacja cmentarzy oraz działania edukacyjne.

Pamięć przede wszystkim w działaniu

Tegoroczna edycja programu nie ogranicza się do przekazania grantów. Jej ważną częścią są bezpośrednie, oddolne działania w miejscach pamięci. Pierwsze akcje już się odbyły.

Jednym z miejsc, w których spotkali się wolontariusze, był Gorajec – miejscowość szczególnie ważna dla historii i działalności społecznej na pograniczu. Stary gorajecki cmentarz jest jednym z materialnych świadectw wielokulturowej historii regionu, a znajdujące się tam polskie i ukraińskie ślady przypominają o wspólnej, często trudnej historii tej części pogranicza.

Kolejne działanie odbyło się 26 września w Żółkwi na Ukrainie. Polska i ukraińska grupa wolontariuszy wspólnie porządkowała miejscowy cmentarz przy ulicy Jarosława Mądrego. W akcji uczestniczyli wolontariusze z lubelszczyzny, podkarpacia oraz partnerzy z Ukrainy, w tym przedstawiciele Borderland Center – UKU. Po wspólnej pracy uczestnicy spotkali się przy posiłku i zwiedzali Żółkiew.

Teraz czas na realizację projektów

W najbliższych tygodniach grantobiorcy prowadzą zaplanowane przez siebie działania. To właśnie teraz w wielu miejscowościach odbywają się prace porządkowe, dokumentacyjne i edukacyjne.

Organizacje nie tylko sprzątają nekropolie. Zbierają informacje o ich historii, wykonują dokumentację fotograficzną, prowadzą społeczną inwentaryzację i angażują mieszkańców. Zebrane materiały będą mogły służyć również w przyszłości – jako źródło wiedzy o miejscach, które często przez lata pozostawały poza głównym nurtem lokalnej pamięci.

Operatorzy programu zapewniają organizacjom wsparcie animatorów, którzy pomagają zarówno w realizacji działań, jak i w prowadzeniu dokumentacji oraz rozliczeniu mikrodotacji.

Podsumowanie programu w Narolu

Zwieńczeniem tegorocznej edycji będzie spotkanie podsumowujące, które odbędzie się 21 listopada 2026 roku o godz. 11.00 w Centrum Wystawienniczo-Koncertowym w Narolu.

Będzie to okazja do spotkania grantobiorców, wolontariuszy, przedstawicieli organizacji społecznych, samorządów, regionalistów i wszystkich osób zainteresowanych historią oraz dziedzictwem pogranicza.

Podczas konferencji podsumujemy tegoroczną edycję programu, opowiemy o zrealizowanych działaniach i efektach pracy grantobiorców, a także pokażemy, jak zmieniają się miejsca pamięci objęte programem. Będzie to również przestrzeń do rozmowy o tym, co dalej – jak budować trwałą, społeczną opiekę nad historycznymi cmentarzami i jak zachować pamięć o wielokulturowej historii pogranicza dla kolejnych pokoleń.