Kolejne podkarpackie pozycje na krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego

Tworzona od 2013 roku lista liczy więc obecnie już 124 pozycje, dokumentujące żywe tradycje, zwyczaje i umiejętności przekazywane z pokolenia na pokolenie.

Zabawkarstwo drewniane z Brzózy Stadnickiej

Zabawkarstwo drewniane z Brzózy Stadnickiej stanowi charakterystyczną formę ludowego rzemiosła. Rozwinęło się pod silnym wpływem leżajskiego ośrodka zabawkarskiego, ale wykształciło własny, łatwo rozpoznawalny styl. Początki wyrobu zabawek w tej miejscowości wiążą się z działalnością Marcina Guzego (1872-1924), który pod koniec XIX w. wykonał pierwsze drewniane koniki. Następnie, wraz z rodziną oraz innymi rzemieślnikami, wprowadzał nowe formy oraz charakterystyczne sposoby malowania zabawek.

Zabawkarstwo w Brzózie Stadnickiej rozwinęło się szczególnie po II wojnie światowej, kiedy działało tu ponad 50 wytwórców. Obecnie, obok tradycyjnych koników i prostych instrumentów, wykonywane są także taczki, kołyski, wózki oraz zabawki ruchome, takie jak ptaki klepaki, kurki dziobiące czy kółka terkoczące. Charakterystyczną cechą tych wyrobów jest bogata, barwna malatura oparta na prostych motywach geometrycznych i roślinnych, uzupełniona realistycznymi detalami.

Tradycja zabawkarstwa brzózańskiego pozostaje żywa przede wszystkim dzięki działalności dwóch twórców: Ryszarda Marcińca i Jana Dudziaka, którzy kontynuują dawne wzory, techniki oraz estetykę tego rzemiosła.

Lasowiackie zabawkarstwo drewniane w widłach Wisły i Sanu

Lasowiackie zabawkarstwo drewniane jest tradycyjną formą wiejskiego rzemiosła silnie zakorzenioną w kulturze Lasowiaków - mieszkańców północnej części dawnej Puszczy Sandomierskiej. Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest prostota i surowość formy. Zabawki wykonywano z naturalnego drewna, bez malowania i zdobień, co podkreślało ich związek z codziennym życiem wsi.

Do dziś tradycję tę kontynuuje Jan Puk, tworząc zarówno proste formy - ptaszki, gwizdki i grzechotki - jak i bardziej złożone konstrukcje mechaniczne, przedstawiające sceny z życia dawnej lasowiackiej wsi. Proces wytwarzania zabawek odbywa się przez cały rok, zgodnie z rytmem natury, z zachowaniem dawnych zasad rzemieślniczych: poszczególne elementy łączone są poprzez klejenie i klinowanie, bez użycia gwoździ czy innych metalowych części. Zabawkarstwo lasowiackie pozostaje żywe dzięki działalności tego jednego depozytariusza tradycji.